Maatschappelijke oproep

Van wie is de stad, wie gaat daarover en hoe organiseren we dat? Deze kernvraag is leidend voor het vormgeven en organiseren van lokale democratie. De stad is van ons allemaal, en iedereen heeft het recht de stad mede vorm te geven. Of het nu gaat over meer eigenaarschap (zoals bij het groen in je buurt of bij het maatschappelijk vastgoed in de stad), of over meer zeggenschap (zoals over de vraag waar budget wordt besteed of informele zorg wordt georganiseerd), deze kernvraag is vanaf het begin de basis van het Maatschappelijk Akkoord van Amsterdam, Ma.ak020. Bijdragen aan de stad bleef beperkt tot  verkiezingen en beperkte vormen van participatie.  

Ma.ak020 is in 2018 ontstaan vanuit de overtuiging dat maatschappelijk initiatief, goede samenwerking en actief burgerschap  essentieel zijn voor een eerlijke, toekomstbestendige en goed functionerende stad. De gemeentelijke steun voor initiatieven bleek vaak vrijblijvend, incidenteel en op te kleine schaal. Intensieve samenwerking tussen overheid en marktpartijen had van burgers vooral consumenten gemaakt.

Het eerste akkoord heeft ingezet op de benodigde verschuiving van eigenaarschap en zeggenschap naar Amsterdammers en op andere, integralere, gelijkwaardige en innovatieve samenwerking. Mede dankzij het akkoord leidde dat o.a. tot het ontstaan en uitvoeren van Ma.akbanken als co-creatieve samenwerkingsvorm, het buurtplatformrecht, de komst van een (helaas tijdelijke) integrale regeling  voor maatschappelijk initiatieven, en een waardevolle werkrelatie met allerlei organisaties, kennisinstellingen en ambtenaren over de democratiseringsdoelstellingen, waarbij expertise wordt gedeeld en samen wordt geleerd (zoals bij de Participatiewerkplaats). De Ma.akkrant met het akkoord is onder enkele duizenden Amsterdammers bekend. De afgelopen jaren is de beweging van Amsterdammers die zelf verantwoordelijkheid nemen voor hun leefomgeving, hun buurt en elkaar steeds zichtbaarder en professioneler geworden. Politieke partijen toonden groeiend bewustzijn van deze ontwikkeling en het belang van een meer participatieve democratie voor de stad. 

Onze wereld is veel onstuimiger dan toen het eerste akkoord werd geschreven. Onze ecologie, het klimaat, economische, politieke en technologische systemen staan onder druk. Wereldwijde onrust zet de democratie zelf onder spanning. Ook in Amsterdam kunnen we de democratische rechtsstaat niet langer als vanzelfsprekend beschouwen, onze lokale democratie staat onder druk. Eens in de vier jaar stemmen is niet genoeg in een tijd van snelle verandering en mondige Amsterdammers. Het verlies aan vertrouwen en invloed is voelbaar, terwijl de behoefte aan en het belang van nabijheid, zeggenschap en betrokkenheid groeit. Daarbij komen grote lokale opgaven zoals wonen, energie, groen, mobiliteit, zorg en het leven van jongeren. Gemeente en marktpartijen kunnen deze uitdagingen niet meer alleen aan. De noodzaak van brede samenwerking –meer, beter, integraler en verdergaand dan ooit – is groot. De stad heeft ons allemaal meer dan ooit nodig om leefbaar en toekomstbestendig te blijven. Wij hebben elkaar allemaal nodig!

Als het gaat om directe betrokkenheid bij onze stad en de kansen om daaraan bij te dragen, zien we verschillende ontwikkelingen tegelijkertijd: een toenemend aantal Amsterdammers met (succesvol) initiatief, Amsterdammers die zoeken naar de kansen voor initiatief, en Amsterdammers die afhaken, buiten beeld zijn of vertrekken:

Daar waar het lukt, bruist Amsterdam van de initiatieven. Overal in de stad bedenken en realiseren Amsterdammers samen oplossingen: voor zwerfafval, armoede, vergroening, verduurzaming, buurthuizen, energie, wonen, welzijn en zorg. Betrokkenheid bij de stad neemt toe, blijkt uit diverse cijfers(1). Door co-creatie ontstaat mede-eigenaarschap van een stukje stad. We doen het samen, op onze eigen manier: met meer verbinding, meer partijen, meer invloed en meer betrokkenheid. Er worden successen geboekt, we leren van elkaar en delen die ervaringen. Samenwerkend vergroten we de participatieve democratie en verschuiven we systemen waar die in de weg zitten. Vanzelf gaat dat zeker niet: het is vaak pionieren en de noodzakelijke systemische veranderingen vragen lange adem. Het kan schuren en kraken, en soms vraagt het strijd en tijd, om verder te komen of overeind te blijven. Waar het mislukt leidt dat tot frustratie en wantrouwen. 

Daar waar het nog niet lukt, zijn er initiatieven die nog niet worden gezien, erkend of ondersteund. Of dat zijn Amsterdammers die op het punt staan een initiatief te starten, of daarover dromen en zoeken naar steun, expertise, verbinding, ruimte of middelen. Dit initiatief is kwetsbaar, terwijl het juist vaak heel waardevol is omdat het sterk 
verbonden is aan een buurt, eigen netwerk of specifiek doel. Hun ervaringen en hobbels blijven nog buiten beeld. Ook hun energie, kennis en ervaring horen bij de stad en maken haar sterker en veerkrachtiger. 

Onder- of niet-vertegenwoordigd, zo voelen steeds meer Amsterdammers zich. In onze stad bestaan grote verschillen. Te grote verschillen, leidend tot toenemende tweedeling. Onderdeel van de stad (kunnen) zijn staat heel ver van deze Amsterdammers af: mensen of groepen haken af, raken buiten beeld, worden buitengesloten en/of voelen zich structureel niet gehoord. Sommigen keren zich af van de stad en maken geen onderdeel meer uit van een gemeenschap. Anderen hebben nog nooit een hoorbare stem gehad, zoals toekomstige generaties, maar ook de natuur, de dieren en andere organismen in de stad.

Wij -de dragers van dit akkoord- willen samen de stad beter en toekomstbestendig maken: door haar eerlijker, inclusiever,  mooier, gezonder, veiliger en leuker te maken. We willen haar samen dragen; de tijd van toekijken of consumeren is voorbij, en niet langer houdbaar. Aan een eerlijk verdeelde stad heeft iedereen de kans om (naar vermogen) bij te dragen. We willen  een levende, lokale democratie: dichtbij, van en voor iedereen. Buurten en gemeenschappen zijn daarin onmisbaar, niet alleen voor zichzelf maar ook als democratische praktijk. Buurtplatforms, participatief begroten, (woon) coöperaties, (economische) commons, burgerberaden, buurtbudgetten en co-creatie op complexe vraagstukken laten zien dat het anders kan, en zijn meer nodig als praktijk van alle dag en alle Amsterdammers.

Dat kan alleen door eigenaarschap, zeggenschap en verantwoordelijkheid (nog) eerlijker te verdelen. Die zijn nu nog ongelijk verdeeld doordat politiek, overheid en andere machtige instanties samen het bestaande systeem en bijbehorende cultuur nog niet ingrijpend weten te doorbreken. Zo kan het ene deel van de gemeente samenwerken met en zich aanpassen aan de leefwereld, terwijl het andere deel de prestaties en rechtmatigheid bewaken, wat vaak leidt tot onbegrip en frustraties onder initiatieven. Eenduidig beleid hierop is er nog niet. De gemeenteraad heeft nog geen grip op de veranderingsopgave die hieraan ten grondslag ligt. De weg naar sterker burgerschap is weliswaar ingezet, maar blijkt lang en taai.

Een eerlijke verdeling in een samen gedragen stad vraagt een democratische infrastructuur die dienend is aan ons allemaal, waaraan wij ons verbinden en waarmee we allemaal verantwoordelijkheid op ons nemen! Het vraagt om kritische (zelf)reflectie van alle partijen die zich inzetten voor de stad, zodat we onze regels, werkwijzen, cultuur en gedrag aanpassen om samen te werken en alle stemmen te (kunnen) horen. Het vraagt ingrijpende en blijvende aanpassingen van grote systemen zoals de gemeente en andere grote instituten. Het vraagt politieke moed, boter bij de vis en een andere mindset en houding van de gemeenteraad, en het vraagt een dienende ambtelijke organisatie die hiervoor ruimte krijgt en die dan ook neemt. Het vraagt om co-creatie waar het kan, en om actie waar dat moet. Dit kan en moet naast elkaar bestaan; daarin trekken we in de stad samen op, sterker nog, dat is wat ons verbindt! We zorgen er samen voor dat vertrouwen de centrale basiswaarde van onze samenwerking wordt. 

Een samenhangende democratische infrastructuur, gebaseerd op het (verder) herordenen van: 

• eigenaarschap en zeggenschap,  
• ieders verantwoordelijkheden in het verbinden van de stad,
• het belang, de kansen en invloed van Maatschappelijk initiatief,
• de macht van politiek, gemeente en andere grote instituties in de stad,
• langdurige, integralere samenwerking op basis van co-creatie,
• de plekken, middelen en instrumenten die dat vraagt. 

Dat betekent:

• gedeeld eigenaarschap als het beginpunt,
• het accent tegelijkertijd leggen op het bundelen van onze kracht én op het tegengaan van ongelijkheid,
• co-creatie waar het kan en actie waar het moet,
• dat de gemeenteraad politieke moed toont als hoeder van onze democratie, en voor boter bij de vis zorgt,  
• dat plooien niet worden gladgetrokken: we laten zien dat democratie schuurt, leert en beweegt,
• dat pioniers en hun initiatief erkenning, ondersteuning en waar nodig bescherming krijgen,
• dat onderstaande agenda, inclusief instrumenten, onderdeel uitmaken van die samenhangende infrastructuur, en daar dienend aan zijn.